16.37 16.37

ANTAŬEN 5/11 JULIO 2003

 

ANTAŬEN 5/11
JULIO
2003

 

Enhavo:
Kiel Mihok instruis angle

 

Julio Baghy:
Kiel
Mihok instruis angle

 

J. Baghy estas unu el niaj plej grandaj
verkistoj. Li verkis multe da poemoj, noveloj, romanoj ktp. La titolo
de kelkaj liaj libroj estas: Preter la vivo (poemoj), Pilgrimo
(poemoj), La vagabondo kantas (poemoj), Viktimoj, Hura, Sur
sanga tero, Printempo en aŭtuno, Verdaj Donkiĥitoj, Verda koro
(romanoj). La novelo, kiun vi legos ĉi tie, estas el la libro:
Dancu Marionetoj! Sed, ĉar la novelo estas iomete longa por
nia gazeto, ni prenos nur parton ĝian; esperante, ke vi legos la
tutan, se vi havos okazon aĉeti, aŭ prunti la libron.

 

7         En
la komenco de la novelo estas rakontate, ke en Siberio, militkaptito
estas servisto de rusa leŭtenanto. La nomo de la militkaptito estas
Mihok. (Militkaptito estas homo, kiun oni kaptis en la milito.) La
novelo okazas post la rusa revolucio. La leŭtenanto estas alta kaj
forta viro. Lia voĉo estas tre laŭta. La servisto, Mihok, estas
malgranda, timema homo kaj li tre timas la akrobat-similan
leŭtenanton, kiu tamen estas tre bona homo. Sed ili ne komprenas unu
la alian, ĉar Mihok ne parolas ruse kaj la leŭtenanto parolas nur
ruse. Mihok estas tre entuziasma esperantisto, tajloro. La leŭtenanto
multe pensas pri Petrogrado, kie li antaŭe estis. Ankaŭ nun li
revas pri la bela ĉefurba vivo, kiam …….. (kaj nun ni transdonas
la vorton al Julio Baghy):

 

Mihok paŝis al la lito, delikate
ektuŝis la leŭtenantan moŝton. Delikate, sed ne en feliĉa
momento. La vigla fantazio de Petroff ĵus skizis teruran situacion,
en kiu la ruzaj ĥinoj (arkaika esprimo por ĉino) kun militkaptitoj
konspiris kontraŭ la oficiroj. Kiam Mihok ektuŝis lin, ĝuste en
tiu momento li vidis sin trapikita de sia servisto. La tuŝon li
sentis, kaj por defendi sin, kaptante la revolveron el sub la
kusenoj, li salte leviĝis kun domskua ekkrio. La malfeliĉa Mihok
pro teruro faligis la tason da teo kaj mortpale humile palpebrumis
jen al la danĝera armilo, tenata kontraŭ lia brusto, jen al la
vizaĝo de la leŭtenanta moŝto.

 

       Longminuta
paŭzo. Petroff, vidante la tremantan kapon de Mihok, tuj
embarasiĝis. Li sentis honton kaj, por kaŝi ĝin, laŭte ekridis.
Mihok, pensante, ke ridi estas devo, kiam la mastro ridas, same
altrudis mucidan rideton al siaj kurbiĝintaj lipoj. Lia mieno
similis al tiu de citron-glutanto, kiu volas ŝajnigi, ke la citrono
estas mieldolĉa. Petroff nun plengorĝe kaj sincere ridegis, ĵetis
la revolveron sur la liton, rigardis la termometron. Ĝi montris
dudekkvin gradojn.

 

       “Ĥaraŝo!
(Bone!)”, li diris kaj enlitiĝis.

 

       Mihok
kun trepantaj manoj kolektis la rompitaĵojn, zorge forbalais la
splitojn, por ke ili ne vundu la piedojn de la leŭtenanta moŝto,
pretigis teon en la glason kaj el respektinda distanco proponis ĝin.

 

       “Gospodin
… eto ĉaj … ĉaj pitj!
 (Sinjoro,
jen teo, trinku!)”

 

       “Nu,
ĥaraŝo … blagodarju vas …
(Nu
bone, mi dankas.)”

 

       Petroff
trinkis, Mihok staris ĉe la forno. Kun premegita koro li pripensis
la ĵus forpasintan teruraĵon … Li estis nun tute konvinkita, ke
la sinjoro leŭtenanto estas tigro.

 

       Dum
la tetrinko Petroff projektis kelkajn planojn por la rifuĝo.
Malagrable estus kuŝi traborite per kuglo … Hazarde lia rigardo
trafis Mihok-on … Onidire la militkaptitoj baldaŭ hejmeniros.
Estus bone vojaĝi kun ili en Eŭropon. Bedaŭrinde krom la rusa li
ne konas alian lingvon. Nu, li devas lerni! Sed de kiu?
Memkompreneble de Mihok. Li estas eŭropano, aspektas inteligenta, li
nepre devas
scii kelkajn lingvojn. Tiu ĉi “
nepre
tuj fariĝis lia fiksa ideo.

 

       “Herr
Mihok … govoritje pa germanski?

(Sinjoro Mihok, ĉu vi parolas germane?)” li komencis leonvoĉe.

 

       Mihok
ektremis. Li komprenis nenion krom la vorto “germanski”? Verŝajne
la leŭtenanta moŝto bonvolis interesiĝi,
ĉu
li vidis
 jam
germanon? Li vidis ja. Kion fari? Eble ne estas kulpo vidi germanon
kaj humiltone li informis la tigronaturan sinjoron.

 

       “Da!
(Jes!)”

 

       “Nu
ĥaraŝo … i pa francuski?
 (Nu
bone kaj france?)”

 

       Mihok
iom pripensis la demandon, esploris en siaj rememoroj. Kie li vidis
francon? Ah, jes! En la modgazetoj ĉe lia majstro. Certe tiuj bildoj
figuris francojn, ĉar la gazeto venis el Parizo.

 

       “Da,
da!”
li respondis
post ioma konsidero.

 

       “I
toĵe pa angliski?
(Kaj
ankaŭ angle?)”

 

       Mihok
embarasiĝis. Nun jam li tute ne komprenis la leŭtenantan moŝton,
sed por daŭra pripensado li ne havis tempon, ĉar tiuj okuloj kvazaŭ
trapikis lin. Li rapidis do respondi.

 

       “Dadada!”

 

       “Ĉto
dadada? 
(Kio
jesjesjes?)”

 

       “Niĉevo!
(Nenio!)”

 

       “Ĉto
niĉevo?”

 

       “Niĉevo
dadadada njet!
(Nenio
jesjesjesjes ne!)”

 

       La
sensenca respondo pruvis, ke Mihok miskomprenis lin, sed tamen
Petroff pensis, ke eŭropano
nepre
devas paroli tiujn lingvojn. Mihok aspektas  inteligenta, estas
eŭropano, do li parolas tiujn lingvojn. Petroff provis alimaniere
sin komprenigi. Li montradis al diversaj objektoj de la ĉambro kaj
leonvoĉe demandis, pensante, ke la tono plialtigita helpas en
interpretado.

 

       “Pa
germanski … pa francuski … pa angliski?”

 

       Mihok
iom post iom ekkomprenis pri kio temas kaj tiam elbalbutis la lastan
frazon de sia rusa lingvoprovizo.

 

       “Ja
ne znaju!
(Mi ne
scias!)”

 

       Leŭtenanto
Petroff ne volis kredi al siaj oreloj, eble li malbone aŭdis. La
konsterniĝo kvazaŭ tondris en lia voĉo.

 

       “Ĉto
vi nje znajetje?
(Kion
vi ne scias?)”

 

       Pizograndaj
ŝvitgutoj aperis ĉe la tempioj de Mihok. Li pensis, ke tiu ĉi
terura homo certe mortpafos lin, se li ne scias ĉion, kio estas
postulata. La malesperiga situacio donis al li genian ideon, kiu
savos lian vivon almenaŭ por la momento. Kiam Petroff persistis plu
en montrado kaj demandado, volante scii germane la vorton “
seĝo”,
tiam li senhezite respondis:

 

       “Das
seĝungen.”

 

       “Pa
francuzski?”

 

       “Le
seĵ.”

 

         “I
pa angliski?”

 

       “The
siĝ.”

 

       Petrof
estis kontenta, sed por tute konvinkiĝi, li komencis novan provon,
montrante tra la fenestro al tureto, kiu staris sur la ekzercejo de
la urba fajrobrigado.

 

       “Nu,
Herr Mihok, pa germanski?”

 

       “Der
turung.

 

       “Pa
franciski
?”

 

       “La
Eiffel.”

 

       “Pa
angliski?”

 

       “Krevu
tuj, se mi scias!” eliĝis la amareco el Mihok.

 

       “Krevutuj
Da, da, da …
oĉćĉen interesni!
(tre
interese!) Krevutuj …”

 

        La
apetito de Petroff ĉiumomente pliiĝis por la fremdaj lingvoj. Li
decidis  formanĝi ilin. Per gestoj, grimacoj kaj akrobataĵoj
li tuj klarigis al Mihok, ke li devos ĉe ĉiu sunleviĝo preni
libron kaj instrui lin, kaj Mihok komprenis, ke li devas sunon
forŝteli de la ĉielo, meti ĝin en la Biblion kaj per la Sankta
Libro li devos kelkfoje bati la kapon de la leŭtenanta moŝto. Sed
kiel li kuraĝus fari tion? Bati la kapon de la sinjoro leŭtenanto?!

 

       Petroff
ellitiĝis, lavis sin per plenbuŝo da akvo kaj post la vestado li
amike frapetadis la ŝultrojn de Mihok, kiu preskaŭ terenfalis pro
tiu ĉi intimaĵo. Kiam Petroff estis ekster la domo, li surgenue,
kiel bona katoliko, promesis  dekduon da kandeloj al Sankta
Antonio, se li forkondukos lin sana kaj nekripligita el la manoj de
tiu ĉi tigronatura sinjoro.

 

       La
tagoj pasis. Ĉiu mateno alportis sian kvarlingvan torturon. Petroff
demandis, Mihok respondis kaj ĉe la fino li promesis ĉiam unu
dekduon da kandeloj.

 

       Iun
tagon Petroff surprizis  lin per tio, ke li decidis lerni nur la
anglan lingvon kaj li jam aĉetis kajeron, krajonon por noti ĉion
necesan, Mihok sentis batadi la koron en sia gorĝo. Kion fari? Ĝis
nun estis facile, ĉar la leŭtenanta moŝto  nenion notis kaj
forgesis ĉion ĝis la alia mateno. La kajero kaj krajono malebligas
la trompon. Li decidis konfesi, ke lia angla scio egalas la nulon,
sed en la lasta momento, rigardante la bizonstaturan leŭtenanton, li
rememoris pri la revolvero kaj rezignis. Venu, kio devas veni!
Ankoraŭ kelkaj funtoj da kandeloj pli aŭ malpli al Sankta Antonio
ne multon diferencos kaj li sisteme komencis instrui
Esperanton,
nomate ĝin
angla
lingvo.

 

       Petroff
diligente lernis ĉie: en la kazerno, sur la ekzercejo, en la oficira
manĝejo, en la intima ĉambreto de … sed tio ne apartenas al tiu
ĉi historio.

 

       Foje
dum promeno, li rimarkis ilustritan revuon, kuŝantan sur la
trotuaro. Kelkaj ĉifitaj folioj de malnova “
The
London News”.
La
titolo frapis lian atenton.

 

       “London
estas metropolo en Anglujo”, li komencis konkludadi, “tio estas
certa. Nun ĉar la titolo diras “
London”,
pli ol verŝajne la gazeto venis el London, sekve ĝi estas angla
gazeto. Nu, ni kontrolu nin!”

 

       Li
levis la foliojn, singarde glatigis ilin kaj provis legi kelkajn
liniojn. Li ne komprenis. Iom ekscitite li rigardis ĉiujn paĝojn
kun la espero, ke li trovos almenaŭ unu kompreneblan frazeton. Ne,
ne kaj ne! Pro diablo, kiel povas okazi, ke eĉ vorteton li ne
komprenas.

 

(Daŭrigota)

 

16.36 16.36

ANTAŬEN 4/11MAJO 2003

 

Antaŭen 4/11MAJO 2003

 

Enhavo:
La tempo
La nomtabuleto

 

La tempo

Finiĝis la ludo. “Mi ne havas plu tempon”
Ĉu
ĝi ekzistis kiam la tero kreiĝis?
Diris mi, incite, al mia
nepino.
Ĉu antaŭe aŭ poste ĝi ekestis?
Tiu rimarko sendube ne plaĉis
al ŝi,
Avinjo, mi la veron ŝatus koni.
Ĉar jenan respondon ricevis mi
:
Ĉu oni povas ĝin tuŝi aŭ haltigi?

 

Diru, avinjo, de kie venas la tempo?

Tiu scivolemo min mutigis.
Ĉu vi povas tion klarigi al mi?

Kial tiom da demandoj abundis?
Mi ekpanikis pro kaptita demando.

Komprenu, la tempo… kiel diri al vi…
Kiel kaj per kio…
ekklarigu mi?
Mi silentis kaj ŝi ekridetis al mi.

 

Komprenu, mi diris al ŝi. iam estis…

Konfesu, avinjo, vi nenion pri ĝi scias.
Kaj kio? Ĉu la tempo
estas rakonto?
Supozeble de ege malproksime ĝi venas.
Ĉu mi konfesu, ke mi mem
nenion scias.
Ŝi suriris miajn genuojn kaj ĉirkaŭbrakis min.

 

Kaj ke sendube oni neniam povos scii?
Finfine mi diris al ŝi,la tempo estas vi kaj mi. Espereble ankoraŭ
por longa TEMPO.

 

 

Transprenita el la gazeto
Laŭte

 

Legu
novelon de Z. Hasse, tradukitan el la sveda lingvo. La novelo aperis
en
Literatura
Mondo.
Ĝi
estis E-revuo, riĉe ilustrita, por kiu skribis ĉiuj eminentaj
verkistoj kaj literaturistoj. Ĝi estis eldonata en Budapeŝto en la
jaroj antaŭ la dua mondmilito.

 

La nomtabuleto

 

Konsulo Henriko Fredman estis tute
ĉiutaga konsulo kaj homo. Tiutemp, kiam li estis nur simpla
komercisto, li estis preskaŭ eĉ pli ĉiutaga. Al tiu ĉiutagulo
apartenis, kiel medaliono al ĉeno, kiel poŝtmarko al letero, blanke
emajlita nomtabuleto sur la pordo, kun la nomo presita per bluaj,
grandaĉaj literoj, nomtabuleto, kiu povus konveni al komercisto, sed
ne al konsulo. Kaj eble eĉ malpli al konsul-edzino. Sinjorino
Fredman malŝatis tiun ĉi tabuleton, kiel ege malfavore diferencan
de la aliaj nomtabuloj de la domo. Ili ĉiuj estis el latuno kaj sur
ili ne troviĝis antaŭnomo, sed nur familia nomo ĝuste kaj guste.
Tiel estis nobele. Sinjorino Fredman ofte parolis kun sia edzo pri
tio, ke ili mendu alian pordtabulon, sed Fredman respondis evite. Li
ŝatis la malnovan tabuleton. Li ne estis moderna snobo. Li estis
simpla kaj natura homo kun antaŭ kaj ankaŭ kun familia nomo sur
blanka, simpla, emajlita ladtabuleto.

 

Sed kion la homoj pensos, kiuj
venos ĉi tien?” diris sinjorino Fredman. “Kion ili kredos? Nur
la plebo havas emajltabuleton, escepte ĉe kuirejpordo, kie ĝi
taŭgas.”

 

Fredman lasis resti la tabuleton. Kaj
tiel alvenis la kristnaska tempo. Kaj iun tagon sinjorino Fredman
iris en bonan fervendejon kaj mendis latuntabuleton, tian, kia ĝi
devas esti, nur kun la familia nomo, nigre engravurita. Kaj ĝi estis
kvarangula, ne ovala kiel la malnova blanka emajltabuleto.

 

Kaj tiel komenciĝas la historio.

 

Unu tagon antaŭ la Sankta Vespero
konsulo Fredman foriris al tagmanĝo. Konsulo havas grandajn devojn
en la socia vivo. Sinjorino Fredman sidis sola hejme kaj ordigis la
krist-donacojn. Kaj oni sonorigis ĉe la pordo kaj kiam sinjorino
Fredman malfermis, tie staris portisto kun la nova nomtabuleto.
Sinjorino Fredman malfermis la pakaĵon kaj sereniĝis, ĉar ĝuste
tiel devas aspekti nomtabuleto. Ĝi estis precize tia, kiel la aliaj
en la domo, nur pli nova kaj delikata.

 

Li ricevos kiel kristdonacon”,
pensis sinjorino Fredman. “Mi pagis ĝin per mia propra mono. Kaj
mi surmetos jam ĉivespere, ho jes.”

 

Sinjorino Fredman, kiu estis agema
virino, prenis ŝraŭbilon, malmuntis la malnovan tabuleton kaj
surfiksis la novan. La malnovaj ŝraŭboj taŭgis precize. Sinjorino
Fredman rigardis sian verkon kaj ekĝemis de ĝojo kaj malpeziĝo.
Fine ŝi faris ordon ĉirkaŭ tiu ĉi malnova balaaĵo. Ĉiu homo
estas sia propra anoncanto, kutimas Fredman diri kaj tial estas ankaŭ
bone, ke oni havu al si indan nomtabuleton sur la pordo.

 

Tiel
iĝis malfrue kaj sinjorino Fredman enlitiĝis kaj endormiĝis kun la
feliĉa konscio, ke ŝi faris bonan kaj belan aferon.

 

Precize 14 minutojn post la dua horo
nokte, konsulo Fredman alvenis hejmen. Per aŭtomobilo li venis,
pagis al la ŝoforo kaj malŝlosis la pordegon. Poste li enpaŝis al
la vestiblo, malbutonis la surtuton por spiri iom pli facile kaj
ekiris sur la ŝtupoj. Li iris unu etaĝon, li iris du kaj iris tri
etaĝojn. Tie li haltis, elprenis nikelŝlosilon kaj laŭ sia malnova
kutimo li rigardis en tiu direkto, kie lia blanka emajltabulo kutimas
brileti kontraŭ la mallumo. Sed tie briletis nenio. Nenia
emajltabulo troviĝis tie.

 

Unu etaĝon pli supren mi venis”,
pensis Fredman. “Tio povas okazi. Okazis jam al aliaj kaj eĉ al
mi. Oni estas iomete laca kaj distra en la nokto de tia tago.”

 

Fredman turnis sin kaj iris malsupren
unu etaĝon. Tie li haltis. Sed tie ne troviĝis blanka
emajltabuleto.

 

Konsiderinde”, pensis Fredman
kaj malbenis la dommastron, kiu ne prizorgis la noktlumigon de la
ŝtuparo kaj malbenis sin mem, kiu ne havis alumeton. Kaj daŭrigis
la cerbumadon: “Nature mi iris unu etaĝon pli suben, anstataŭ por
iri pli supren. Mi devas supreniri nun du etaĝojn.”

 

Fredman iris du etaĝojn pli alten.
Nun li estis en la kvara etaĝo. Sed tie ne troviĝis blanka
emajltabulo.

 

Fredman apogis sin al la
ŝtuparejmuro, fermis la okulojn kaj sentis, ke la koro batas iom
maltrankvile.

 

Estas tre strange”, li pensis.
“Eble mi venis en malĝustan domon. Sed mi rekonas ĉion, almenaŭ
kion mi vidas. Kaj mi ne trinkis tiel multe. Mi devas konvinkiĝi pri
la afero. Mi iros denove malsupren.”

 

Fredman iris malsupren al la partero,
trairis la vestiblon kaj elpaŝis tra la pordego. Nun li estis sur la
strato.

 

Estis ja lia domo. Tute bone li
vidis. Tie li loĝas de ses jaroj. Nenia dubo. Fredman estis preta
reiri tra la pordego, kiam terura penso ekbatis lin: imagu, ke li
sonĝas, ke li iras endorme, se ĉio estas nereala, kio vivas kaj
moviĝas ĉirkaŭ li. Tiaokaze povas esti tiel, ke ĉio konformas,
escepte tute etan detalon. La tabuleto estis tia detalo. Ĝi elfalis,
kiel kvadrato el filmo.

 

Mi iras endorme”, pensis
Fredman. “Aŭ”, kaj li vere ektimis, “mi jam mortis kaj mi
revenadas. Povas esti, ke mi jam estas mortinto de pluraj jaroj kaj
iu alia persono okupis mian loĝejon kaj pro tio ne estas tie mia
malnova emajlita blanka nomtabuleto. Alia estas tie. Mi mortis kaj
oni enterigis min, aliaj homoj loĝas en mia loĝejo kaj forprenis
mian tabuleton.”

 

Fredman komencis iri tute malrapide
antaŭen sur la strato. Subite li renkontis policiston, veran
vivantan policiston. Fredman ricevis ideon, iris al la policisto,
eklevis la ĉapelon kaj diris per la voĉo de vivanta homo:

 

Pardonon, sinjoro policisto, kie
estas la numero 35 en tiu ĉi strato?”

 

Tie”, diris la policisto, “la
dua domo de la angulo.”

 

Dankon”, diris Fredman. Kaj li
turnis sin, iris returne al la domo, kie li loĝis dum sia vivdaŭro
kiel konsulo kaj pli frue, kiel komercisto. Singarde li malfermis la
pordegon kaj enpaŝis. Ĉio estis tiel, kiel ĵus kaj en la lastaj
ses jaroj. Fredman denove trairis la vestiblon kaj iris al la unua
etaĝo. Li haltis sur la plej supra ŝtupo. Tie antaŭe loĝis la
kapitano kaj maldekstre la doktoro. Li konis ambaŭ. Li salutis
hieraŭ matene la kapitanon. Tio estis kvazaŭ antaŭ jarcento. Kaj
eble estis tiel.

 

Fredman iris ankoraŭ unu etaĝon.
“Estas la dua etaĝo”, li pensis. “Tie loĝas vidvino Tabell
kun sia filino. Ŝi estas poŝtistino kaj havas ruĝajn harojn. Kaj
maldekstre loĝas la direktoro. Li havas gramofonon. Ĝi estas
aŭdebla al mi. Al mi, al mi! Tio estas ankoraŭ unu etaĝo.”

 

Fredman iris al la tria etaĝo
malrapide kaj tire. Meze li haltis kaj ekspiris, sed nur por momento,
ke li ne konfuziĝu kaj ne miskalkulu la ŝtupojn. Kaj li daŭrigis
kaj alvenis al la loĝejantaŭo, al sia propra loĝejantaŭo. Tie li
haltis, klinis sin antaŭen kaj rigide rigardis en la mallumon. Sed
la tabuleto ne troviĝis tie. Malrapide li palpis antaŭen kaj sentis
sur la pordo tabuleton. Estis alia, kvarangula, ne lia malnova ovala.

 

Estas finite al mi”, pensis
Fredman, “absolute finite.” Kaj li returnis sin kaj iris
malsupren sur la ŝtupoj, tra la pordego, al la strato. Komencis
pluvi. Fredman klinis supren la surtutkolumon kaj iris trans la
straton en malgrandan parkon, kiu situis meze. Tie li falis sur
benkon kaj provis ordigi la pensojn de sia konfuzita cerbo.

 

Kiam iomete li sidis tie, li aŭdis
voĉon, kiu parolis, virvoĉon. Li rigardis tien kaj konstatis, ke la
voĉo venas el telefonejo. Tie staris sinjoro kaj telefonis. Gaja kaj
sava ideo kaptis Fredman. Li devus telefoni hejmen, paroli kun sia
edzino kaj peti ŝin veni malsupren kaj malfermi al li. Kaj tiam li
iros kun ŝi. Sed ĉu li diru ĉion, kio okazis? Ne, per tio li nur
ektimigus ŝin. Li devus diri, ke li forgesis hejme la ŝlosilon de
la pordego. Estas bone tiel.

 

La viro en
la telefonejo finis sian parolon kaj Fredman okupis lian lokon. Li
petis sian numeron, trovis efektive du monerojn, metis en la
skatoleton kaj kun maltrankvilo kaj kun streĉo atendis la respondon.
Fine ĝi okazis. Estis sinjorino Fredman. La konsulo ŝajnigis sian
voĉon tiel trankvila kaj klara kaj krome amika, kiel eblis. Li
parolis pri la ŝlosilo kaj ricevis la trankviligan respondon de sia
edzino:

 

       “Tuj
mi venas, Henriketo, sed mi devas ion surpreni.”

 

       Sinjorino
Fredman demetis la mikrofonon kaj tuj rememoris pri la nova tabuleto.
Estus maloportune, se Henrik ricevus ĝin nun. Tio konfuzus la
kristnaskan surprizon. La okazo ĝuste nun ne estas konvena. Rapide
ŝi prenis la ŝraŭbilon, for la novan tabuleton kaj reen la
malnovan. Ĉio estis farita en kelkaj minutoj. Poste ŝi ĵetis sur
sin mantelon kaj kuris malsupren kaj malfermis al la viro, kiu staris
tie pala kaj serioza kaj atendis antaŭ la pordego.

 

       “Estas
malagrable Henrik, ke vi forgesis la ŝlosilon”, diris sinjorino
Fredman, “vi estas tiel ordema.”

 

       “Ĉio
povas okazi”, diris Fredman.

 

       Tiel
ili iris silentaj sur la ŝtupoj. Unu etaĝo, du etaĝoj kaj tri
etaĝoj. Kiam ili atingis tion, Fredman tiris la brakon de sia edzino
al si, por ke li povu stari certa, se io okazus. Poste li ĵetis
rigardon al la pordo maldekstre. Kaj jen, tie lumis la malnova, kara,
blanka, emajlita tabuleto, lumis bone kaj bonvenige, kiel ĝi faris
tion dum ĉiuj ses jaroj.

 

       Silente
kaj senvorte paŝis konsulo Fredman en sian loĝejon kaj silente kaj
senvorte li enlitiĝis. Sed li ne povis dormi. Li kuŝis maldorma kaj
pensis pri la mirigaj sensacioj de la nokto. Tiel li kuŝis unu
horon, kiam subite li ekmovis sin, elpaŝis el la lito kaj palpis
malrapide al la antaŭĉambro. Tie li malfermis la pordon kaj
nudpiede li iris al la malvarma ekstero. Kaj tie li staris silente
kaj rigardis la malnovan, blankan emajltabulon. Kaj dorlote li
karesis ĝin per sia mano kaj flustris:

 

       “Neniam,
neniam plu vi foriru de mi …”

 

       Kiel
estis poste pri la kristdonaco de sinjorino Fredman, tio estas tute
alia historio.

 

Elektita
el la lernolibro ELLERNU de Ferenc Szilágyi

 

16.36 16.36

ANTAŬEN 3/11 APRILO 2003

 

ANTAŬEN 3/11 APRILO   2003

 

 

 

foje orelo sufiĉas …

 

 

foje amiko havas problemon,

 

foje amiko malfacile decidas pri
io,

 

foje amiko tristas, malfeliĉas,
koleras, desperas.

 

 

sed ofte vi ne povas solvi lian
problemon,

 

ofte vi ne povas fari lian
decidon, tio estas normala.

 

eble vi tiam sentas vin ĝenita,
malutila, ĉar vi ne povas helpi.

 

 

sed ne ĉagreniĝu pro tio, estas
multo farebla:

 

aŭskulti, kapsigni,
ĉirkaŭbrakumi, karesi, ŝultrofrapi.

 

sed speciale aŭskulti, kompreni,
montri tion.

 

 

kaj foje, dum la amiko klarigas
sian problemon,

 

ordigante siajn pensojn, li mem
vidas pli klare,

 

mem trovos kuraĝon, aŭ eĉ
eliron aŭ solvon.

 

 

la ĉagreno estas multe malpli
granda

 

se la persono ne sentas sin tiel
sola,

 

tiel nekomprenita, tiel terure
sola.

 

 

Foje orelo sufiĉas.

 

 

Přemysl Pitter:

 

Patrujperfidulo

 

 

Rakonto
el la gazeto Sbratření (Kunfratiĝo) Nro 10/1932

 

Venis al mi kun rekomenda letero de miaj eksterlandaj
amikoj eta homo en foruzita vestaĵo, sen kolumo, kun vizaĵo magra,
delonge ne razita. Lia patro estis polo, vivanta en Germanujo, lia
patrino germanino. Estante longe senlabora kaj nesciante kiel
vivteni, li ekvagis tra la mondo. Li rondiras al konataj pacaj
aktivistoj, rakontas al ili siajn historietojn el lia malgaja vivo,
akceptas iam monon por tranokto kaj manĝo kaj vagas pluen en iun
alian urbon. Tiel li travagis jam grandan parton de Germanujo,
baltajn ŝtatojn kaj nun li vagas tra Ĉeĥoslovakio.

 

 

Mi instigis lin rakonti ion el sia vivo
kaj kial li mem nomas sin patrujperfidulo. – “Tiun nomon mi ne
donis al mi mem, tion surbruligis sur mian frunton miaj proksimuloj,
jes, mia edzino, filino de protestanta paroĥestro, kiu min eĉ kun
nia infano post mia enprizonigo forlasis. Mi rondiris kazernojn kaj
per vortoj kaj presitaj flugfolioj mi klopodis konsciigi soldatojn
kaj ceterajn loĝantojn, entuziasmigitajn per milito, pri tio, kio
propre la milito estas. Mi intencis pripensigi ilin pri tio, por ke
ili ne sinoferu je tia mizera, detruanta revo.

 

 

La 14-an de novembro mi forveturis al
Oldenburgo, por ke mi daŭrigu eĉ tie mian kontraŭmilitan
propagandon. Mi tranoktis en loka gastejo. Frumatene iu laŭte frapis
la pordon de mia ĉambro. Mi vokis: Eniru! kaj enfalis kvar soldatoj
kun almuntitaj bajonetoj kaj post ili juna oficiro kun elingigita
sabro. Li ordonis min resti kuŝi en la lito kaj ne moviĝi. Poste
ili detale trarigardis mian ĉambron kaj valizon. Ne trovante ion
ordonis al mi la oficiro ellitiĝi kaj sinvesti, dum kio li traserĉis
eĉ mian liton. Kunprenante min ili kondukis min tra la plej vivaj
stratoj en kazernon. Surstrataj homoj superŝutis min per ofendoj kaj
kondutis freneze. Perfidulo, spiono – vokis ili al mi, kaj se ne
ĉeestus la soldatoj, ili eble batus min. En la kazerno mi estis
prezentita al la supera staba kuracisto, kiu post pasa esploro
proklamis min taŭga por militservo. La oficisto diris: “Tiu
fripono iros ankoraŭ hodiaŭ al la fronto!” Mi diris trankvile, ke
al la fronto mi nek iros nek veturos, ĉar ili rajtas min mortpafi eĉ
ĉi tie kaj tio estos por ili pli malmultekosta. La oficiroj pro
mirego ne sciis, kion respondi, nur ili sovaĝe insultis min je
fiuloj kaj kanajloj.. “Fiuloj kaj kanajloj estas tiuj, kiuj sendas
centmilojn da senkulpaj homoj, filoj de patrinoj kaj patroj de
infanoj” mi respondis trankvile. “Kiun vi per tio opinias?” “Mi
opinias politikistojn, princojn kaj antaŭ ĉio la imperiestron.”
Por momento regis mallaŭto pro ŝoko el mia kuraĝo. La supera staba
kuracisto ekruĝiĝis, ne kapablis diri ion alian kaj nur kriis:
“Forkonduku lin en areston tuj!” Tamen, ĉar mi ankoraŭ ne
ĵuris, mi devis esti transdonita al la juĝo.

 

 

Post la sesmonata esplorado mi estis
starigita antaŭ la juĝkorton kaj akuzita pro ofendo de lia majesto
kaj delogado de soldatoj al malobeemo. La kondamno sonis: kvar jaroj
de peza kancero. Mi travivis jam pro mia pacisma aktivado unu jaron
de enkacerigo en Peterburgo en la fama petropavlovska prizono, tamen
la suferado en la prizono en Voĥta, kien mi estis transportita estas
neniel komparebla. Mi estis enprizonigita en malvasta ĉelo sola. Por
laboro estis al mi donita amaso la salika vergaro. La gardisto devis
min instrui en plektado de korbetoj. Bone, mi pensis, mi plektos la
korbetojn. Tamen pase mi demandis: “Por kio servos tiuj strangaj
korbetoj?” “Por transporto de pafmaterialo,” li respondis. La
vergoj elfalis el miaj manoj. “Ne, tion mi ne faros.” Mi estis
forkondukita antaŭ la prizonan konsilantaron, konsistanta de la
direktoro, du inspektoroj, du pastroj kaj prizona instruisto. “Vi
rezistas labori!” kriis la direktoro. “Ne, mi volas fari kiun ajn
laboron, kiu estas prosperdona al la homaro, tamen la laboron, kiu
servas al ilia detruado, mi ne povas fari.” “Ses semajnoj da
prizono!” estis la respondo de la direktoro. Kaj kio signifis tia
prizono, mi devis tuj ekkoni. Ĝi estis malhela ĉelo en profunda
kelo, kaj en ĝi staris fera kaĝego kaj en ĝi ŝtona benko. En tia
profundo estis terura malvarmo. Por manĝo nur akvo kaj pano. Tia
estis do tiu prizono, en kiu mi devis travivi longajn ses semajnojn.

 

 

Post forsufero de tiu puno kaj dek kvar
tagoj, kiuj estis al mi donitaj por resaniĝo, mi estis alkondukita
en lignaĵistejon, kie la arestitoj produktis kestojn por
pafmaterialo. Mi sciis, kio atendas min, tamen mi ne povis alie agi,
mi devis denove rezisti. Mi estis denove por vico da semajnoj
enprizonigita. Poste sekvis selejo, kudristejo – ĉie oni fabrikis
nur militan materialon. Tiel mi pasis en tiu terura kripto sur
malvarma ŝtono tutan unu kaj duonon da jaro! Fine ili jam lasis min.
Ili kontentiĝis, se mi en mia ĉelo senŝeligis sakon da terpomoj
por la kuirejo. Mi gajnis tiurilate grandan lertecon, eĉ
virtuozecon. Al turmentado fizika aliĝis turmentadoj psikaj. Mi
ĝojatendis la tutan semajnon la dimanĉon, kiam estis disdonitaj
libroj por legado. La prizona instruisto, konante mian konvinkon,
konscie elektis por mi librojn militajn, pri Frederiko la Granda k.
s. Foje mi ekkoleris pro tia agado kaj ofendis lin. Memkomprene
sekvis denove plua puno en la prizono. Pri ĉirkaŭa mondo mi sciis
nenion. De tempo al tempo venadis en mian ĉelon katolika pastro, kiu
sciis nenion alian pli saĝan, ol rakonti al mi pri grandaj
militvenkoj de niaj heroaj armeoj. Kun brila vizaĝo li raportis:
tiom kaj tiom da mortigitaj rusoj, tiom kaj tiom da mortigitaj
francoj.. Mi demandis lin: “Digna sinjoro, ĉu vi ne pensas dum tio
pri tiuj miloj da patrinoj, virinoj kaj infanoj, mortbatitaj
mizeruloj?” Li rigardis min senkomprene kaj kapturne li eliris mian
ĉelon.

 

 

La tempo de mia elprizonigo
proksimiĝis. Detruita korpe kaj mense, iun tagon mi forlasis la
prizonon, nesciante kien iri kaj kion fari. Mi perdis mian familion,
amikojn, vivofortojn. Mi estis elradikiĝinta, kun rompita volo, kun
la signo de patrujperfidulo, danĝera provokanto sur mia frunto.
Tamen, kredu min, eĉ hodiaŭ mi ne dube pripensus kaj samkaze mi
farus la samon, kvankam min trafus por tio la puno ankoraŭ pli
grava. Kaj tiel mi vagas inter homoj kaj disdonas kaj dissemas la
malamikecon solan rajtigitan – malamikecon por milito, por mordado,
malamon kontraŭ ĉio, kion tiu plej abomena krimo, kiun la homaro
kontraŭ si faras, ebligas. La senco de la vivo ne estas en tio, ke
la homoj mortigu sin reciproke, sed por ke ili helpu unu la alian kaj
amu sin. Mi ne bedaŭras, ke mi pro tiu ideo suferis, kaj mi ĝojas
pro tio, ke mia suferado estiĝis por multaj beno kaj malfermis al
ili okulojn.”

 

 

Malgranda viro foriras, mi premas lian
manon kaj deziras feliĉan vojon. Se vi renkontos lin iam, ne bedaŭru
lin, sed diru: Benita estu la frukto de via vivo!

 

Elĉeĥigis D-ro Hradil

 

 

Ŝekspiro kaj
komputilo

 

 

 

Interparolo:
A – “ Enkonduko de komputiloj kaŭzas pli altan produktivecon.“

 

B
–  „Ĉe ni viroj ludas iajn ludojn anstataŭ labori. Kaj
poste la komputilo ne funkcias laŭ mia plaĉo. Precipe, se mi
bezonas fari ion gravan.“Aŭtoro: „Vi pravas iel ambaŭ.
Pri la influo de komputado rakontas tiu ĉi okazaĵo.“

 

Ŝekspiro havis festotagon kaj iu el liaj
admirantoj okaze tiu ĉi tago donacis al li komputilon. Donanto diris
ion similan: „Majstro, se vi skribas la teatraĵojn, prenu
komputilon kun printilo, por ke vi estu pli rapida.“

 

Pri tio, kio okazis poste, ekzistas en fakaj
grupoj de historiistoj diversaj opinioj. La plimulto de historiistoj
konsentas, ke Ŝekspiro trairis per unua, kutima stadio, kiam li
sentis sin „vizaĝe kontraŭ vizaĝo“ kiel idioto. Helpis
al li amikaj konatoj, ia broŝuro kaj metodo „provo-eraro“.
Post iu tempo la majstro kapablis komenci per komputilo fari ion
sencplenan. En tiu punkto denove opinioj de fakuloj disiras. Por
objektiveco mi konatigos vin kun ĉiuj versioj, sed mi devas konfesi,
ke ne ĉiuj estas verŝajnaj.

 

La 1-a versio: Ŝekspiro dank´ al donaco
rapidigis labortempon, konklude ni nun havas tian grandegan nombron
de liaj verkoj, sonetojn … ktp, kiujn li postlasis. Per ansera
plumo li certe ne povis tiel multe verki.

 

La 2-a versio: Ŝekspiro rapidigis tempon de la
laboro. Kiam li alportis  al sia eldonisto disketon anstataŭ de
papera rulo, li ŝparis multon da tempo dum korektado. Sed aliflanke
multe da tempo englutis komputoraj kursoj, depono de tekstaĵoj kaj
relaboro de erare perditaj ĉapitroj, trairoj de unu sistemo al la
alia, virusigo kaj forvirusigo de la komputilo kaj pluaj agadoj por
lia literatura verkado tute ne gravaj. Historiistoj, kiuj samopinias,
asertas, ke Ŝekspiro per ansera plumo verkus proksimume la saman
nombron de verkoj kiel per komputilo. Nur ili ne estus skribitaj tiel
bele.

 

La 3-a versio: Ŝekspiro malmemoris teatraĵojn.
Li okupiĝis per komputoraj ludoj, desegnis bildetojn kaj agis eĉ
preskaŭ kiel infano. Kiam lin vizitis teatruloj, ke li sendu al ili
ian teatraĵon, li diris al servisto: „Johny, skribu al ili ion,
por ke mi havu trankvilon.“ La servisto do prenis anseran plumon
kaj sub la nomo de sia sinjoro verkis al la teatra direktoro verkon
„Hamlet“. El tiu teatraĵo oni povas klare senti kian
malserenan, eĉ malĝojan humoron li havis.

 

Konklude mi al kara leganto kuraĝas demandi
diskrete: „Se vi estus Ŝekspiro, kiel finiĝus la afero?“

 

 

 

Fragmento el ĉeĥa libro  – „Komputiloj
kaj sano“ de MUDr Karel Nešpor, CSc.

 

 

 

Rapida
divorco

 

La divorco estas ambaŭflanke
malagrabla. Tamen dum juĝa traktado povas okazi neatenditaj komikaj
situacioj. Por kompreni la aferon necesas klarigi, ke ĝi okazis en
tiama Ĉeĥoslovakio en la jaro 1975 dum komunisma epoko.

 

En nia familio ni ne vivis harmonie.
Pro tio mia edzino proponis eksedziĝon. Mi konsentis, sed bonan
impreson mi ne havis, timante, ke la juĝa proceso daŭros tro longe.
Se nia disiro devus okazi, ĝi estu plej rapida. Sed kiel atingi
tion? Havante du infanojn, la tribunalo ne tre rapide decidos, eĉ se
ni jam interkonsentis pri ilia edukado.

 

Kiam la mizero estas plej granda, helpo de amikoj estas plej utila.
Tiutempe mia ateliero troviĝis apud jura fakultato kaj en proksima
restoracio mi de tempo al tempo renkontiĝis kun spertaj advokatoj.
Babilante ĉe vino, mi plendis pri miaj problemoj. Ili saĝe kapskuis
kaj diris: “Kara knabo, la proceso daŭros longe. Tamen ekzistas
unu ebleco, sed ĝi postulas necesan arogantecon.” Mi jesis kaj
akceptis ilian konsilon.

 

En destinita tago ni eniris la
juĝejon. La nubmiena “kamaradino juĝistino” post necesaj
formalaĵoj invitis la advokatinon de mia edzino por paroli kaj ŝi
komencis: “La kontraŭulo ne havas regulan mongajnon, li fumas,
tiamaniere li malboninfluas infanojn …”

 

Ĝis nun mi ne sciis, kiom da malvirtoj mi havas.
Malkviete mi sidis, kolektante kuraĝon. Mia momento venis, kiam la
juĝistino alvokis min, ke mi esprimu mian opinion. Mi ekstaris kaj
diris la frazon, kiu ŝokis ĉiujn: “Mi konsentas pri la divorco,
ĉar mi rifuzas plue vivi en komuna hejmo kun persono, kiu jam ses
jarojn malhelpas al mi aliĝi al komunista partio.” Por momento
ekregis profunda silento. Poste eksaltis la advokatino de mia edzino
kaj ekkvikis: “Dio mia, tion vi ja entute ne diris al mi.”

 

Hodiaŭ ĉi tiu historieto ŝajnas nekredebla, sed dum dek minutoj ni
estis divorcitaj.

 

 

V.
Sládeček

 

 

16.35 16.35

ANTAŬEN 2/11 FEBRUARO 2003

 

ANTAŬEN
2/11
FEBRUARO 2003

 

 

 

Enhavo:      Komenio
– anĝelo de la paco

 

 

 

Komenio – anĝelo
de la paco

 

Jaroslav Mráz

 

(daŭrigo)

 

 

15e Kion do fari? Neeviteble ni
devas serĉi lingvon novan, kiu havas la plej altan perfektecon sub
la ĉielo, do tian, ke:

 

1e
per sia riĉeco ĝi devas respondi al
la amplekso de aferoj kaj regi la plej eblan variecon de signoj;

 

2e
per kvalito de strukturoj ĝi
respondu al la strukturoj de imagoj kaj tiel ĝi devas esti la plej
ekzakta peranto de nocioj de menso al menso;

 

3e
sed samtempe ĝi devas esti per si
mem tre facila; ĝi ja estas absolute regula, per neniuj neregulaĵoj
makulita kaj konfuzita.

 

 

 

Kvankam Komenio ne kreis
universalan lingvon, tamen li prezentas konkretajn imagojn de multaj
elementoj de ĝia gramatiko kaj vortaro. Li konjektis, ke la kreo de
la universala lingvo devas esti tasko por grupo de lingvistoj. Kiaj
do devus esti iliaj taskoj?

 

·
krei plenan kaj
universalan vortaron,

 

·
krei plenan kaj
universalan gramatikon,

 

·
krei plenan kaj
universalan enciklopedion.

 

La universala lingvo devas esti le
pli facila, kio ebligos lerni sen perdi la tempon; 2
e
pli agrabla, por ke estu pli ĝojige lerni ĝin kaj ekkoni ĝin; 3
e
pli perfekta, por ke ĝi povu fariĝi komuna por la tuta mondo.

 

Iuj imagoj de Komenio estas
neĝustaj; ekzemple li rifuzas nomojn de neekzistantaj objektoj (ekz.
anstataŭ
Cerbero
oni diru
trikapa hundo).

 

Li akcentas la taskon de prefiksoj
kaj sufiksoj – kial diri
caecus,
surdus
(
blinda,
surda), se
estas eble uzi la prefikson
in-
kaj diri
invidens,
inaudiens
(
nevidanta,
neaŭdanta).
Same estus eble fari ĉe la adjektivoj kaj ĉe la aktiva kaj ĉe la
pasiva voĉoj; li rekomendas la kunmetadon de vortoj. Sed li rifuzas
multsignifajn vortojn kaj sinonimojn – ĝuste ili sekurigas la
simplecon kaj male riĉecon ne nur de Esperanto, sed de ĉiuj naciaj
lingvoj koncerne la vortprovizon. Li proponas nur unu tipon de
konjugacio. Ĉio estos tempoŝpara kaj facila; dum unu horo estos
eble ellerni la sistemon de konjugacio kaj deklinacio, dum unu
semajno ellerni teorie la lingvon, dum unu monato praktike.

 

La vortaro konsistos el tri
partoj: l
e
alfabeta listo de la radikoj; 2
e
listo de afiksoj; 3
e
la maniero de kunmetado.

 

La lingvo ne havu subjunktivon –
ĝi estas senbezona. Sufiĉas tri tempoj. Por formi personajn formojn
sufiĉas nur finaĵoj kun la signifo de personaj pronomoj. Estas
interese, ke Komenio enkondukas en la lingvon, pli precize en ĝian
gramatikon, la elementojn analogiajn al la Esperantaj sufiksoj
-ig-
kaj
-iĝ-
.

 

Estas evidente, ke preskaŭ ĉiuj
el tiuj ĉi elementoj estis akceptitaj en Esperanto. Cetere – antaŭ
kelkaj jaroj la direktoro de la Komenia muzeo en Přerov, d-ro Hýbl,
diris: „Komenio estas la patro de la ideo de Esperanto.“

 

La pansofiaj klopodoj de Komenio
vekis tutmondan intereson, sed nur inter kleraj unuopuloj de diversaj
nacioj, kiuj havis nek forton nek povon efektivigi tiujn ĉi ideojn.

 

En Ĝenerala
vekiĝo
(latine Panegersia),
en la diskurso al eŭropanoj Komenio postulas senperan kunlaboron kaj
kontakton de ĉiuj eŭropaj ŝtatoj. Poste devus sekvi la amikiĝo de
ĉiuj kontinentoj. Li proponas, ke neniu problemo estu solvata sen la
partopreno de la ŝtato, kiun ĝi koncernas. Li konsideras necesa, ke
la diplomatiaj aferoj estus pritraktataj publike. Li kondamnas la
sekretan diplomation, kiu vekas suspekton kaj malkonfidon. Li kredis,
ke la bono inter la nacioj meze de ruiniĝo ankoraŭ ne malaperis kaj
ke ekzistas homoj, kiuj sincere kredas la eblecojn de la rebonigo de
la vivo kaj serĉas „medikamentojn por kuracado de malsano“.
Estas necese reformi la tutan strukturon de la tuta mondo.

 

En la traktato Anĝelo
de la paco
(latine Angelus
pacis
) por la internacia konferenco en
Breda li prezentas sian proponon por sekurigi eternan pacon por nova,
justa ordigo de la mondo. Tiu ĉi kongreso finis multjaran surmaran
rivalecon inter Anglio kaj Nederlando.
Anĝelo
de la paco
estas alvoko al ĝenerala
interpaciĝo: la nacioj en la spirito de la vera kristanismo forlasu
konfliktojn kaj militojn. La ideoj de Komenio anticipas la ĝeneralan
deklaracion de la homaj rajtoj kaj la ideon de Unuiĝintaj nacioj.
Komenio mem prezentis al la konferenco siajn ideojn pri eterna paco,
sed li ŝajnis al la ĉeestantoj kiel nepraktika revulo.

 

Cetere la voĉo de Komenio ne
estis la unua paca voĉo, kiu ĝermis en Bohemio. La potenca ĉeĥa
reĝo Georgo (1457 – 1471) jam en la 15
a
jarcento klopodis krei tuteŭropan pacan organizon de nacioj. Li
estis sufiĉe potenca por realigi sian ideon, sed lian klopodon
interrompis la morto. Kaj Komenio estis senforta por realigi siajn
ideojn, kiuj restas vivecaj ĝis hodiaŭ, kiel pruvas liaj vortoj en
la verko
Unu estas necesa:
„La militon estas necese rifuzi kiel ion bestecan, ĉar por la
homoj decas la humaneco kaj la konfliktoj povas esti solvitaj per
juĝo laŭorde publika.“

 

 

Kiu
estis

 

Ferenc
Szilágyi

 

 

Malmultaj Esperanto-verkistoj tiom
plene dediĉis sian vivon al multflanka kaj rezulto-dona laboro por
Esperanto kiel Ferenc Szilágyi. Li estis homo de multaj talentoj.

 

Ferenc Szilágyi naskiĝis en 1895 en
Budapeŝto. La junaĝaj jaroj estis malfacilaj, liaj gepatroj estis
malriĉaj, sed li, tamen, povis fini siajn lernejojn. Post la
gimnazio “
sekvis
zorgoj: kie prenu gepatroj monon por la fil´”,
li
diras en sia plej konata poemo
Vivraporto.
Liaj gepatroj tamen iel sukcesis subteni sian filon kaj la
Tago
venis:

 

Ĝi venis: mi al patra dom´

 

fiere iris kun diplom´

 

li
diras en la sama poemo. Szilágyi diplomiĝis kiel doktoro pri juro,
sed la malfaciloj ne ĉesis, kaj dum jaroj li estis plejparte
senlabora, kiel miloj da hungaraj intelektuloj dum la jaroj inter la
du mondmilitoj.

 

Szilágyi lernis Esperanton en 1924
kaj tuj komencis fervore labori en la Esperanto-movado. En 1932 kaj
poste li instruis Esperanton en Svedio, en dekoj da sukcesaj kursoj,
kaj faris multajn prelegojn. Tiu agado preparis por li la vojon al
definitiva enloĝiĝo en Svedio ekde 1938. Li fariĝis sveda
civitano, sed liaj ligoj kun la gepatra lando kaj ĝia kulturo tamen
daŭre estis fortaj.

 

Kiel originala verkisto Szilágyi
estas plej konata kiel novelisto. Li tamen verkis ankaŭ poemojn, sed
ili neniam aperis en aparta poemlibro. En 1929 li aperigis volumon de
siaj tradukoj de poemoj de 53 hungaraj poetoj, kaj en 1934 kelkaj
liaj originalaj poemoj aperis en la kolekto
Dekdu
poetoj.

 

La
unua originala novelaro de Szilágyi, Trans la Fabeloceano,
aperis en 1931. Ĝi havas la subtitolon Modernaj fabeloj, ĉar
la aŭtoro ne sekvas formulojn karakterizajn al tradiciaj fabeloj,
sed provas modernigi la inklinojn de siaj fabelaj kreitaĵoj. Tiu
metodo montras tendencon al milda ironio, kiu ĉiam poste estas
konstatebla kiel ia subtono en la originalaj prozverkoj de Szilágyi.

 

Tri pliaj kolektoj de noveloj sekvis
en la postmilitaj jaroj:
La
granda aventuro
(1945),
Inter sudo kaj nordo
(1950) kaj Koko
krias jam
(1955).
Ili montras lian daŭran progreson kiel verkisto. Plej notindas la
humanismo de la aŭtoro. Szilágyi estas, unuavice, etika verkisto,
tamen li neniam pozas kiel ĉiosciulo, kiu pretendas la rajton
kritiki kaj ordoni. Liaj verkoj estas realismaj kaj ofte pritraktas
konkretajn kaj psikajn problemojn.

 

En 1958 aperis lia sola romano,
Mistero Minora.
Ĝi estas verkita en la unua persono, la mi-persono, kies pensojn la
aŭtoro intime konas. La mi-persono,
Marteno
Bíró
, surprenas
la rolon de detektivo, kiu klopodas malkovri imagitan krimon koncerne
sian antaŭan amatinon, kiu lin forlasis, sed tiu krimo fakte ne
reale okazis, la “mistero” estas “minora”, malgranda,
triviala: alia viro akiris la virinon.

 

En 1955 Szilágyi fondis la
kulturrevuon
Norda
prismo
, kies
ĉefredaktoro li estis ĝis sia morto en 1967. Tiu revuo tuj fariĝis
la plej elstara literatura revuo en Esperanto. La ĉefredaktorecon
baldaŭ transprenis
William
Auld
kaj la revuo
ankoraŭ daŭris kvin jarojn, ĝis 1972. Provo ĝin revivigi en 1974
ne sukcesis. Kiel ĉefredaktoro de
Norda
Prismo
Ferenc
Szilágyi floris kiel publicisto, kaj oni povas rigardi ĉi tiun
lastan periodon de lia vivo kiel kronon de lia multvaria kaj sukcesa
laboro de unu el la plej energie optimismaj aktivuloj sur la kampo de
Esperanto kaj ĝia kulturo.

 

Transprenita
el la gazeto Juna amiko – junio 2002

 

 

Ĉu
ni estas riĉaj?

 

Se
ni reduktus la loĝantaron de nia terglobo je 100 homoj vivantaj en
unu vilaĝa komunumo, do vivus tie: 57 Azianoj, 21 Eŭropanoj, 14
Amerikanoj de ambaŭ Amerikoj kaj 8 Afrikanoj. Vivus tie 52 virinoj
kaj 48 viroj, 30blankuloj kaj 70 diverskoloraj, 30 Kristanoj kaj 70
de aliaj religioj.

 

Ses
personoj posedus 59% de la tuta riĉaĵo kaj ĉiuj 6 estus Usonanoj.
80 loĝus en mizeraj kabanoj kaj domaĉoj, 70 estus analfabetoj kaj
50 suferus pro subnutrado. Nur 1 posedus komputilon kaj unu
frekventus la universitaton.

 

Se
vi matene ellitiĝas kaj sentas vin pli sana ol male, vi elektis pli
bonan loton ol tiuj, kiuj la sekvontan semajnon ne plu vivos. Se vi
evitis la danĝeron de bataloj, de soleco, de malsato, vi fartas pli
bone ol 500 milionoj da aliaj homoj. Se vi havas manĝaĵon en la
fridujo, vestaĵon sur la korpo kaj lokon por dormi, vi estas pli
riĉa ol 75% de homoj en la mondo.

 

Se vi legis tion, vi ne apartenas al
du miliardoj da homoj, kiuj ne scipovas tion.

 

L.
Rýznar, tradukita el germana gazeto

 

 

16.35 16.35

ANTAŬEN 1/11 JANUARO 2003

 

ANTAŬEN
1/11
JANUARO 2003

 

 

 

Enhavo:      Komenio
– anĝelo de la paco

 

 

 

 

Komenio – anĝelo
de la paco

 

Jaroslav Mráz

 

(daŭrigo)

 

Grandan intereson vekis la
lernolibro de la latina lingvo
Pordo de
lingvoj malfermita
(ĉeĥe Brána
jazyků otevřená
, latine Ianua
linguarum reserata
). Tiu ĉi libro
estas unusola, kiun Komenio presigis ĉeĥlingve. Ĝi estis tradukita
en dek ses lingvojn. Ĝi servis do kiel lernolibro de koncernaj
lingvoj. Krom Biblio ne ekzistis tiam pli disvastiĝinta libro. Ĝi
estis uzata kiel lernolibro ĝis la 19
a
jarcento.

 

En la jaro 1631 eklumis fajrero de
espero por la ĉeĥaj ekziluloj. Tiam la luterana saksa
princo-elektisto venkis la armeon de Ferdinando la II
a
(al ties imperio tiam apartenis ankaŭ Bohemio, Moravio kaj Silezio).
La ekziluloj el Leŝno preparis sin por reveni, sed la aŭstria
armeestro Albreĥt de Valdŝtejn (germane Wallenstein) elpelis
saksojn el Bohemio. La malespero de la Ĉeĥaj fratoj kulminis en la
jaro 1632, kiam mortis Frederiko la Palatinata, verŝajne inside
venenita.

 

Komenio estis preparanta
grandiozan projekton en kelkaj partoj. Laŭ lia imago ĝi devis esti
sumo de la tuta scienco aranĝita kiel harmonia tutaĵo. Sed tiun ĉi
laboron interrompis la invito en Anglion. La invito venis de la angla
parlamento,kiu deziris de Komenio reformi la lernejan sistemon.
Komenio alveturis en Londonon en septembro 1641. Sed la angla
politika sceno estis malkvieta. En la jaro 1642 komenciĝis la
revolucio, kiu daŭris dudek jarojn. En tia ĉi situacio Komenio
kreis nur la verkon
Vojo de lumo
(latine
Via lucis),
enhavanta la vizion, kiel reformi la socion. (Ĝi aperis nur en la
jaro 1668 en Amsterdamo.)

 

En tiu tempo li ricevis inviton en
Francion por reformi francan lernejan sistemon. La invitinto estis la
plej potenca viro de Francio – kardinalo Richelieu. Interese estas,
ke la potenca reprezentanto de la katolika eklezio invitis
reprezentanton de protestanta eklezio. La invito enhavis ankaŭ
grandanimajn promesojn. Verŝajne li povis helpi la politikajn
klopodojn de Komenio, t.e. helpi renovigi la ĉeĥan ŝtaton. Sed
Richelieu baldaŭ mortis, en la jaro 1642.

 

Post naŭmonata restado en Anglio
Komenio forvojaĝis en Hagon. En Lejdeno li akceptis ĝojigan
sciigon: lia
Pordo de lingvoj
estas tradukata en orientajn lingvojn – en la araban, la turkan, la
persan kaj la mongolan, sed la lasta estas verŝajne la hinda –
Hindujon tiam regis mongola dinastio – Mogoloj, pli ĝuste
Manguloj. En Nederlando li renkontiĝis kun Kartezio (René
Descartes). Ilia diskurso estis fruktodona, kvankam iliaj starpunktoj
ne alproksimiĝis unu al la alia. Temis pri la rilato de teologio kaj
filozofio – Kartezio rifuzis la interligiĝon inter ili. Tamen
Komenio en siaj pansofiaj verkoj uzis kelkajn opiniojn de Kartezio.

 

En aŭgusto li forvojaĝis en
Svedion. En Svedio li renkontiĝis kun la deksesjara reĝino Kristina
kaj kun la kanceliero Oxenstierna. Li ekloĝis en Elbląg en
Pollando, kiu tiam apartenis al Svedio. El Leŝno venis lia familio.
Li komencis labori pri
Ĝenerala
konsulto pri la rebonigo de homaj aferoj

(latine
De rerum humanarum emendatione
consultatio catholica
). En Elbląg li
verkis lernolibrojn por la svedaj lernejoj. Tiam li ankaŭ verkis
ampleksan libron
La plej nova metodo de
lingvoj
(latine Methodus
linguarum novissima
). La komisiono,
destinita por esplori valoron de la verko, aprezis ĝin kiel elstaran
pedagogian verkon.

 

Antaŭ la fino de la tridekjara
milito Komenio turnis sin al la kanceliero Oxenstierna por rememorigi
al li lian promeson defendi la revenon al la situacio en la jaro
1618, ke estu renovigita la ĉeĥa ŝtato. En la jaro 1647 Komenio
estis elektita episkopo de Frata Unuiĝo, eklezio de Ĉeĥaj fratoj.
Leŝno estis la centro de la Unuiĝo, tial Komenio revenis tien kun
sia familio. Tuj post la reveno mortis lia edzino.

 

En la jaro 1648 la militantaj
ŝtatoj interkonsentis t.n. vestfalian pacon. La rajtoj de la ĉeĥaj
landoj tute ne estis menciitaj en la pacaj dokumentoj. Post tio
Komenio malsaniĝis. Resaniĝinte li triafoje edziĝis. Lia edzino
estis filino de ĉeĥa paroĥestro, kiu trovis rifuĝejon en
Nederlando. Ŝia nomo estis Jana Gajusová. La sentojn de trompiĝo
pro la malfavora evoluo Komenio esprimis en la verko
Testamanto
de la mortanta patrino Frata Unuiĝo

(ĉeĥe
Kšaft umírající matky
Jednoty bratrské
). Sed li esprimas tie
la esperon pri la plenumiĝo de klopodoj por restarigo de la ĉeĥa
ŝtato. Tiu ĉi lia sopiro plenumiĝis nur post tri jarcentoj, en la
jaro 1918.

 

La ekziluloj, trompitaj de svedoj,
turnis sin al nordorienta Eŭropo. Komenio akceptis la inviton de la
princo Sigmundo Rákoczi por la konsultoj pri la lernejaj aferoj. Li
restis en Sárospatak kvar jarojn. Li tie fariĝis direktoro de
lernejo. El la verkoj tie kreitaj la plej fama estas
Mondo
en bildoj
(latine Orbis
pictus
). Tiu ĉi unika lernolibro estis
eldonita en la jaro 1658 en Nurenbergo. Ĝi estis tradukita en ĉiujn
eŭropajn lingvojn, ankaŭ en la persan kaj la japanan. En Moskvo ĝi
estis eldonita dufoje ankoraŭ en la 18
a
jarcento. En Ruslando ĝi estis uzata kiel lernolibro ankoraŭ en la
19
a
jarcento. Komenio reverkis la lernolibron je scenejaj dialogoj kun la
titolo
Lernejo sur scenejo
(latine
Schola ludus).

 

Li sentis sin tie sola kaj tial en
la jaro 1654 li revenis en Leŝno
n.
Li volis tie travivi la maljunaĝon, sed en la jaro 1656 svedoj
atakis Pollandon. La nova sveda reĝo invitis lin en sian kampan
tendaron, sed Komenio ne volis forlasi la urbon. Li kredis la paciĝon
de ambaŭ armeoj. Sed la svedaj trupoj atakis Leŝno
n
kaj bruldetruis ĝin. Komenio kun la familio devis fuĝi, sed lia
tuta havaĵo estis detruita, inkluzive preskaŭ pretan
Trezoron
de la ĉeĥa lingvo
.

 

Komenio obeis la inviton en
Nederlandon de Laŭrenco de Geer. Post la alveno en Nederlandon la
urba konsilantaro de Amsterdamo donacis du milionojn da guldenoj al
la ĉeĥaj ekziluloj. Tio estis lia tria restado en Amsterdamo. Li
venis kun la tuta familio. Li rifuzis ja la honoran profesorecon, sed
akceptis la grandaniman proponon eldoni tie
La
tutan pedagogian verkaron
(latine Opera
didactica omnia
) kaj la subtenon de tiu
ĉi grandioza projekto. Tiel estiĝis la fundamenta verko de la
moderna pedagogia scienco.

 

En Amsterdamo li skribis dek
verkojn – el ili la plej grava estas
Unu
estas necesa
(latine Unum
necessarium
). „Trovu la feliĉon en
vi mem,“ konsilas li al la legantoj. En la lastaj jaroj li suferis
pro kelkaj gravaj malsanoj, sed li ne ĉesis zorgi pri la eldonado de
siaj verkoj.

 

Komenio forpasis la 15an
de novembro 1670. Li estis entombigita en la valona preĝejo en
Naarden. En la jaro 1933 la nederlanda registaro dediĉis ĝin al
Ĉeĥoslovakio. La ĉeĥoslovaka registaro konstruigis tie la
monumenton de Komenio. Li travivis tie la lastajn dek kvar jarojn de
sia vivo. Ni, la anoj de la ĉeĥa nacio, estas dankemaj al
Nederlando kaj precipe al la urbo Amsterdamo, ke ĝi proponis al
Komenio la lastan rifuĝejon, al la homo, kiu por tuta sia vivo
perdis sian patrion kaj tamen dediĉis tutan sian vivon al la tuta
homaro.

 

Por du jarcentoj la ideoj kaj la
planoj de Komenio estis forgesitaj. Estis eldonataj nur
Mondo
en bildoj
kaj Pordo
de lingvoj
, sed pri la aŭtoro mem
nenio estis konate. La ceteraj verkoj estis elmergiĝantaj el la
profundo de la tempo nur en la duono de la 19
a
jarcento.

 

Granda parto de la vivo de Komenio pasis dum la
tridekjara milito, en la tempo tre malfavora por realigo de la
humanismaj ideoj, kiujn Komenio ĉiam propagandis. Lia vivo estis
suferplena, sed li estis vera, evangelia kristano. Tial neniam
forlasis lin optimismo. Li vidis, kiajn damaĝojn alportis la milito,
ne nur materialajn, sed ankaŭ moralajn. Lia religio ne estis dogmo,
sed religio konforma al la vivo kaj al la praktiko. Por li, same kiel
por Frata Unuiĝo, la religio estas rimedo por bonmorigo kaj nobligo
de la homa naturo kaj por justa ordigo de la mondo.

 

Komenio postulas ĝeneralan
klerigon por riĉuloj kaj malriĉuloj, por nobelaj kaj simplaj homoj,
por urbanoj kaj vilaĝanoj, por viroj kaj virinoj. La neceson de ilia
klerigo li pritraktas en
Granda
didaktiko
jene: „Kial la virina sekso
de la arto kaj saĝeco forigata devus esti? Ĉar ili egale homaj
estaĵoj estas, egale por kompreno de saĝeco talentohavaj estas …
oni uzas ilin por arto medicina kaj por helpado al homoj. Kial ni
toleras al ili nur la alfabeton kaj poste kial ni devus ilin de la
libroj forpeladi?“

 

Eĉ en la malfacilegaj tempoj
Komenio konsideras la postulojn de klereco aktualaj por la tuta
socio, ne nur por la propra nacio. Nur memkonscia, spirite libera
popolo scipovas rompi la katenojn de la ekonomia kaj sociala jugo, ke
ĝi kapablas forigi ĉiujn privilegiojn kaj senjustecon kaj krei
novan socian ordon, kiu baziĝas en la justeco, la rajto kaj la vero.
La lernejo estas baza ŝtono de la homa klereco. La infanoj naskiĝas
ne por si mem, sed por Dio kaj la proksimuloj. Per sia laboro ili
devas esti utilaj al la tutaĵo.

 

La celo de la edukado estas unuigi la
homaron. Tial li turnas sin al ĉiuj nacioj kaj ŝtatoj, li atendas
reagon kaj serĉas helpon. La rimedo por atingi tiun ĉi celon estas
universalaj libroj, universalaj lernejoj kaj universala lingvo.

 

Nin, la esperantistojn, certe
interesos la ideoj de Komenio pri la universala lingvo. Kvankam li
tre aprezis la konon de la latina lingvo kaj akcentis la studadon de
la patrolingvo, tamen li konsideras tre grava krei novan universalan
lingvon, kiu faciligus la interkompreniĝon kaj reciprokan
alproksimiĝon de la nacioj.

 

Por ni certe estas interese, ke la
principoj de la universala lingvo de Komenio estas identaj kun tiuj,
en kiuj baziĝas Esperanto. Ilin esprimas Komenio en la verko
Panglotio
(latine
Panglottia),
t.e. „universala lingvo“; li montras la vojon al forigo de lingva
ĥaoso.

 

 

El
la sesa ĉapitro:

 

1e
Eĉ se oni sukcesos kiel eble plej multe faciligi la plurlingvan
studadon, per tio oni ne helpos al la homa gento. Ĉar eĉ se la
lernado de lingvoj funkcius plej glate, tamen la okupiĝo nur per
lingvoj estos perdo de tempo (apartenanta al aferoj).

 

4e
Sed kiu estos la lingvo, kiun ni bontrovos inda por rekomendi ĝin al
ĉiuj nacioj de la mondo? … Kaj ne estos facile decidi la disputon,
ĉar ĉiu el tiuj lingvoj rekomendas sin per iu avantaĝo. La hebrea
lingvo apelacios al la antikveco. La greka fieros pro la riĉeco, la
latina pro la precizeco, … la itala fanfaronos pro la facileco, la
franca pro la ĉarmo, la hispana pro la majesteco, la germana pro la
seriozeco, la araba kaj la slava pro la amplekso kaj la aliaj pro io
alia. Kaj la ĵaluzemo facile kondukos en ĥaoson la tutan konsulton,
tial ke ĝi ne kapablos progresi.

 

 (Finigo en la venonta
numero)