{"id":1354,"date":"2003-01-11T16:56:35","date_gmt":"2003-01-11T14:56:35","guid":{"rendered":"http:\/\/esperanto-aeh.eu\/antauen-1-2003\/"},"modified":"2018-07-21T11:24:43","modified_gmt":"2018-07-21T09:24:43","slug":"antauen-1-2003","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/esperanto-aeh.eu\/eo\/antauen-1-2003\/","title":{"rendered":"ANTA\u016cEN 1\/11 JANUARO 2003"},"content":{"rendered":"

ANTA<\/b><\/span>\u016cEN
\n<\/b><\/span><\/span>1\/11
\nJANUARO 2003<\/b><\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

Enhavo: \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/b><\/span>Komenio
\n– an\u011delo de la paco<\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

Komenio – an\u011delo
\nde la paco<\/b><\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

Jaroslav Mr\u00e1z<\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

(da\u016drigo)<\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

Grandan intereson vekis la
\nlernolibro de la latina lingvo <\/span>Pordo de
\nlingvoj malfermita<\/i><\/span> (\u0109e\u0125e <\/span>Br\u00e1na
\njazyk\u016f otev\u0159en\u00e1<\/i><\/span>, latine <\/span>Ianua
\nlinguarum reserata<\/i><\/span>). Tiu \u0109i libro
\nestas unusola, kiun Komenio presigis \u0109e\u0125lingve. \u011ci estis tradukita
\nen dek ses lingvojn. \u011ci servis do kiel lernolibro de koncernaj
\nlingvoj. Krom Biblio ne ekzistis tiam pli disvasti\u011dinta libro. \u011ci
\nestis uzata kiel lernolibro \u011dis la 19<\/span>a<\/span><\/sup>
\njarcento. <\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

En la jaro 1631 eklumis fajrero de
\nespero por la \u0109e\u0125aj ekziluloj. Tiam la luterana saksa
\nprinco-elektisto venkis la armeon de Ferdinando la II<\/span>a<\/span><\/sup>
\n(al ties imperio tiam apartenis anka\u016d Bohemio, Moravio kaj Silezio).
\nLa ekziluloj el Le\u015dno preparis sin por reveni, sed la a\u016dstria
\narmeestro Albre\u0125t de Vald\u015dtejn (germane Wallenstein) elpelis
\nsaksojn el Bohemio. La malespero de la \u0108e\u0125aj fratoj kulminis en la
\njaro 1632, kiam mortis Frederiko la Palatinata, ver\u015dajne inside
\nvenenita. <\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

Komenio estis preparanta
\ngrandiozan projekton en kelkaj partoj. La\u016d lia imago \u011di devis esti
\nsumo de la tuta scienco aran\u011dita kiel harmonia tuta\u0135o. Sed tiun \u0109i
\nlaboron interrompis la invito en Anglion. La invito venis de la angla
\nparlamento,kiu deziris de Komenio reformi la lernejan sistemon.
\nKomenio alveturis en Londonon en septembro 1641. Sed la angla
\npolitika sceno estis malkvieta. En la jaro 1642 komenci\u011dis la
\nrevolucio, kiu da\u016dris dudek jarojn. En tia \u0109i situacio Komenio
\nkreis nur la verkon <\/span>Vojo de lumo<\/i><\/span>
\n(latine <\/span>Via lucis<\/i><\/span>),
\nenhavanta la vizion, kiel reformi la socion. (\u011ci aperis nur en la
\njaro 1668 en Amsterdamo.) <\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

En tiu tempo li ricevis inviton en
\nFrancion por reformi francan lernejan sistemon. La invitinto estis la
\nplej potenca viro de Francio \u2013 kardinalo Richelieu. Interese estas,
\nke la potenca reprezentanto de la katolika eklezio invitis
\nreprezentanton de protestanta eklezio. La invito enhavis anka\u016d
\ngrandanimajn promesojn. Ver\u015dajne li povis helpi la politikajn
\nklopodojn de Komenio, t.e. helpi renovigi la \u0109e\u0125an \u015dtaton. Sed
\nRichelieu balda\u016d mortis, en la jaro 1642. <\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

Post na\u016dmonata restado en Anglio
\nKomenio forvoja\u011dis en Hagon. En Lejdeno li akceptis \u011dojigan
\nsciigon: lia <\/span>Pordo de lingvoj<\/i><\/span>
\nestas tradukata en orientajn lingvojn \u2013 en la araban, la turkan, la
\npersan kaj la mongolan, sed la lasta estas ver\u015dajne la hinda \u2013
\nHindujon tiam regis mongola dinastio \u2013 Mogoloj, pli \u011duste
\nManguloj. En Nederlando li renkonti\u011dis kun Kartezio (Ren\u00e9
\nDescartes). Ilia diskurso estis fruktodona, kvankam iliaj starpunktoj
\nne alproksimi\u011dis unu al la alia. Temis pri la rilato de teologio kaj
\nfilozofio \u2013 Kartezio rifuzis la interligi\u011don inter ili. Tamen
\nKomenio en siaj pansofiaj verkoj uzis kelkajn opiniojn de Kartezio. <\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

En a\u016dgusto li forvoja\u011dis en
\nSvedion. En Svedio li renkonti\u011dis kun la deksesjara re\u011dino Kristina
\nkaj kun la kanceliero Oxenstierna. Li eklo\u011dis en Elbl\u0105g en
\nPollando, kiu tiam apartenis al Svedio. El Le\u015dno venis lia familio.
\nLi komencis labori pri <\/span>\u011cenerala
\nkonsulto pri la rebonigo de homaj aferoj<\/i><\/span>
\n(latine <\/span>De rerum humanarum emendatione
\nconsultatio catholica<\/i><\/span>). En Elbl\u0105g li
\nverkis lernolibrojn por la svedaj lernejoj. Tiam li anka\u016d verkis
\nampleksan libron <\/span>La plej nova metodo de
\nlingvoj<\/i><\/span> (latine <\/span>Methodus
\nlinguarum novissima<\/i><\/span>). La komisiono,
\ndestinita por esplori valoron de la verko, aprezis \u011din kiel elstaran
\npedagogian verkon. <\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

Anta\u016d la fino de la tridekjara
\nmilito Komenio turnis sin al la kanceliero Oxenstierna por rememorigi
\nal li lian promeson defendi la revenon al la situacio en la jaro
\n1618, ke estu renovigita la \u0109e\u0125a \u015dtato. En la jaro 1647 Komenio
\nestis elektita episkopo de Frata Unui\u011do, eklezio de \u0108e\u0125aj fratoj.
\nLe\u015dno estis la centro de la Unui\u011do, tial Komenio revenis tien kun
\nsia familio. Tuj post la reveno mortis lia edzino. <\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

En la jaro 1648 la militantaj
\n\u015dtatoj interkonsentis t.n. vestfalian pacon. La rajtoj de la \u0109e\u0125aj
\nlandoj tute ne estis menciitaj en la pacaj dokumentoj. Post tio
\nKomenio malsani\u011dis. Resani\u011dinte li triafoje edzi\u011dis. Lia edzino
\nestis filino de \u0109e\u0125a paro\u0125estro, kiu trovis rifu\u011dejon en
\nNederlando. \u015cia nomo estis Jana Gajusov\u00e1. La sentojn de trompi\u011do
\npro la malfavora evoluo Komenio esprimis en la verko <\/span>Testamanto
\nde la mortanta patrino Frata Unui\u011do<\/i><\/span>
\n(\u0109e\u0125e <\/span>K\u0161aft um\u00edraj\u00edc\u00ed matky
\nJednoty bratrsk\u00e9<\/i><\/span>). Sed li esprimas tie
\nla esperon pri la plenumi\u011do de klopodoj por restarigo de la \u0109e\u0125a
\n\u015dtato. Tiu \u0109i lia sopiro plenumi\u011dis nur post tri jarcentoj, en la
\njaro 1918. <\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

La ekziluloj, trompitaj de svedoj,
\nturnis sin al nordorienta E\u016dropo. Komenio akceptis la inviton de la
\nprinco Sigmundo R\u00e1koczi por la konsultoj pri la lernejaj aferoj. Li
\nrestis en S\u00e1rospatak kvar jarojn. Li tie fari\u011dis direktoro de
\nlernejo. El la verkoj tie kreitaj la plej fama estas <\/span>Mondo
\nen bildoj<\/i><\/span> (latine <\/span>Orbis
\npictus<\/i><\/span>). Tiu \u0109i unika lernolibro estis
\neldonita en la jaro 1658 en Nurenbergo. \u011ci estis tradukita en \u0109iujn
\ne\u016dropajn lingvojn, anka\u016d en la persan kaj la japanan. En Moskvo \u011di
\nestis eldonita dufoje ankora\u016d en la 18<\/span>a<\/span><\/sup>
\njarcento. En Ruslando \u011di estis uzata kiel lernolibro ankora\u016d en la
\n19<\/span>a<\/span><\/sup>
\njarcento. Komenio reverkis la lernolibron je scenejaj dialogoj kun la
\ntitolo <\/span>Lernejo sur scenejo<\/i><\/span>
\n(latine <\/span>Schola ludus<\/i><\/span>).
\n<\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

Li sentis sin tie sola kaj tial en
\nla jaro 1654 li revenis en Le\u015dno<\/span>n<\/span><\/sup>.
\nLi volis tie travivi la maljuna\u011don, sed en la jaro 1656 svedoj
\natakis Pollandon. La nova sveda re\u011do invitis lin en sian kampan
\ntendaron, sed Komenio ne volis forlasi la urbon. Li kredis la paci\u011don
\nde amba\u016d armeoj. Sed la svedaj trupoj atakis Le\u015dno<\/span>n<\/span><\/sup>
\nkaj bruldetruis \u011din. Komenio kun la familio devis fu\u011di, sed lia
\ntuta hava\u0135o estis detruita, inkluzive preska\u016d pretan <\/span>Trezoron
\nde la \u0109e\u0125a lingvo<\/i><\/span>. <\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

Komenio obeis la inviton en
\nNederlandon de La\u016drenco de Geer. Post la alveno en Nederlandon la
\nurba konsilantaro de Amsterdamo donacis du milionojn da guldenoj al
\nla \u0109e\u0125aj ekziluloj. Tio estis lia tria restado en Amsterdamo. Li
\nvenis kun la tuta familio. Li rifuzis ja la honoran profesorecon, sed
\nakceptis la grandaniman proponon eldoni tie <\/span>La
\ntutan pedagogian verkaron<\/i><\/span> (latine <\/span>Opera
\ndidactica omnia<\/i><\/span>) kaj la subtenon de tiu
\n\u0109i grandioza projekto. Tiel esti\u011dis la fundamenta verko de la
\nmoderna pedagogia scienco. <\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

En Amsterdamo li skribis dek
\nverkojn \u2013 el ili la plej grava estas <\/span>Unu
\nestas necesa<\/i><\/span> (latine <\/span>Unum
\nnecessarium<\/i><\/span>). \u201eTrovu la feli\u0109on en
\nvi mem,\u201c konsilas li al la legantoj. En la lastaj jaroj li suferis
\npro kelkaj gravaj malsanoj, sed li ne \u0109esis zorgi pri la eldonado de
\nsiaj verkoj. <\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

Komenio forpasis la 15<\/span>an<\/span><\/sup>
\nde novembro 1670. Li estis entombigita en la valona pre\u011dejo en
\nNaarden. En la jaro 1933 la nederlanda registaro dedi\u0109is \u011din al
\n\u0108e\u0125oslovakio. La \u0109e\u0125oslovaka registaro konstruigis tie la
\nmonumenton de Komenio. Li travivis tie la lastajn dek kvar jarojn de
\nsia vivo. Ni, la anoj de la \u0109e\u0125a nacio, estas dankemaj al
\nNederlando kaj precipe al la urbo Amsterdamo, ke \u011di proponis al
\nKomenio la lastan rifu\u011dejon, al la homo, kiu por tuta sia vivo
\nperdis sian patrion kaj tamen dedi\u0109is tutan sian vivon al la tuta
\nhomaro. <\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

Por du jarcentoj la ideoj kaj la
\nplanoj de Komenio estis forgesitaj. Estis eldonataj nur <\/span>Mondo
\nen bildoj<\/i><\/span> kaj <\/span>Pordo
\nde lingvoj<\/i><\/span>, sed pri la a\u016dtoro mem
\nnenio estis konate. La ceteraj verkoj estis elmergi\u011dantaj el la
\nprofundo de la tempo nur en la duono de la 19<\/span>a<\/span><\/sup>
\njarcento. <\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

Granda parto de la vivo de Komenio pasis dum la
\ntridekjara milito, en la tempo tre malfavora por realigo de la
\nhumanismaj ideoj, kiujn Komenio \u0109iam propagandis. Lia vivo estis
\nsuferplena, sed li estis vera, evangelia kristano. Tial neniam
\nforlasis lin optimismo. Li vidis, kiajn dama\u011dojn alportis la milito,
\nne nur materialajn, sed anka\u016d moralajn. Lia religio ne estis dogmo,
\nsed religio konforma al la vivo kaj al la praktiko. Por li, same kiel
\npor Frata Unui\u011do, la religio estas rimedo por bonmorigo kaj nobligo
\nde la homa naturo kaj por justa ordigo de la mondo. <\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

Komenio postulas \u011deneralan
\nklerigon por ri\u0109uloj kaj malri\u0109uloj, por nobelaj kaj simplaj homoj,
\npor urbanoj kaj vila\u011danoj, por viroj kaj virinoj. La neceson de ilia
\nklerigo li pritraktas en <\/span>Granda
\ndidaktiko<\/i><\/span> jene: \u201eKial la virina sekso
\nde la arto kaj sa\u011deco forigata devus esti? \u0108ar ili egale homaj
\nesta\u0135oj estas, egale por kompreno de sa\u011deco talentohavaj estas \u2026
\noni uzas ilin por arto medicina kaj por helpado al homoj. Kial ni
\ntoleras al ili nur la alfabeton kaj poste kial ni devus ilin de la
\nlibroj forpeladi?\u201c <\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

E\u0109 en la malfacilegaj tempoj
\nKomenio konsideras la postulojn de klereco aktualaj por la tuta
\nsocio, ne nur por la propra nacio. Nur memkonscia, spirite libera
\npopolo scipovas rompi la katenojn de la ekonomia kaj sociala jugo, ke
\n\u011di kapablas forigi \u0109iujn privilegiojn kaj senjustecon kaj krei
\nnovan socian ordon, kiu bazi\u011das en la justeco, la rajto kaj la vero.
\nLa lernejo estas baza \u015dtono de la homa klereco. La infanoj naski\u011das
\nne por si mem, sed por Dio kaj la proksimuloj. Per sia laboro ili
\ndevas esti utilaj al la tuta\u0135o. <\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

La celo de la edukado estas unuigi la
\nhomaron. Tial li turnas sin al \u0109iuj nacioj kaj \u015dtatoj, li atendas
\nreagon kaj ser\u0109as helpon. La rimedo por atingi tiun \u0109i celon estas
\nuniversalaj libroj, universalaj lernejoj kaj universala lingvo. <\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

Nin, la esperantistojn, certe
\ninteresos la ideoj de Komenio pri la universala lingvo. Kvankam li
\ntre aprezis la konon de la latina lingvo kaj akcentis la studadon de
\nla patrolingvo, tamen li konsideras tre grava krei novan universalan
\nlingvon, kiu faciligus la interkompreni\u011don kaj reciprokan
\nalproksimi\u011don de la nacioj. <\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

Por ni certe estas interese, ke la
\nprincipoj de la universala lingvo de Komenio estas identaj kun tiuj,
\nen kiuj bazi\u011das Esperanto. Ilin esprimas Komenio en la verko
\n<\/span>Panglotio<\/i><\/span>
\n(latine <\/span>Panglottia<\/i><\/span>),
\nt.e. \u201euniversala lingvo\u201c; li montras la vojon al forigo de lingva
\n\u0125aoso. <\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

El
\nla sesa \u0109apitro: <\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

1<\/span>e<\/span><\/sup>
\nE\u0109 se oni sukcesos kiel eble plej multe faciligi la plurlingvan
\nstudadon, per tio oni ne helpos al la homa gento. \u0108ar e\u0109 se la
\nlernado de lingvoj funkcius plej glate, tamen la okupi\u011do nur per
\nlingvoj estos perdo de tempo (apartenanta al aferoj). <\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

4<\/span>e<\/span><\/sup>
\nSed kiu estos la lingvo, kiun ni bontrovos inda por rekomendi \u011din al
\n\u0109iuj nacioj de la mondo? \u2026 Kaj ne estos facile decidi la disputon,
\n\u0109ar \u0109iu el tiuj lingvoj rekomendas sin per iu avanta\u011do. La hebrea
\nlingvo apelacios al la antikveco. La greka fieros pro la ri\u0109eco, la
\nlatina pro la precizeco, \u2026 la itala fanfaronos pro la facileco, la
\nfranca pro la \u0109armo, la hispana pro la majesteco, la germana pro la
\nseriozeco, la araba kaj la slava pro la amplekso kaj la aliaj pro io
\nalia. Kaj la \u0135aluzemo facile kondukos en \u0125aoson la tutan konsulton,
\ntial ke \u011di ne kapablos progresi. <\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

\u00a0(Finigo en la venonta numero)<\/i><\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

ANTA\u016cEN 1\/11 JANUARO 2003       Enhavo: \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Komenio – an\u011delo de la paco         Komenio – an\u011delo de la paco   Jaroslav Mr\u00e1z   (da\u016drigo)   Grandan intereson vekis la lernolibro de la latina lingvo Pordo de lingvoj malfermita (\u0109e\u0125e Br\u00e1na jazyk\u016f otev\u0159en\u00e1, latine Ianua linguarum reserata). Tiu \u0109i libro […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[63,46],"tags":[],"class_list":["post-1354","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-antauen-eo","category-monataj-gazetoj","clear"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/esperanto-aeh.eu\/eo\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1354","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/esperanto-aeh.eu\/eo\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/esperanto-aeh.eu\/eo\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/esperanto-aeh.eu\/eo\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/esperanto-aeh.eu\/eo\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1354"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/esperanto-aeh.eu\/eo\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1354\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6487,"href":"https:\/\/esperanto-aeh.eu\/eo\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1354\/revisions\/6487"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/esperanto-aeh.eu\/eo\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1354"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/esperanto-aeh.eu\/eo\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1354"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/esperanto-aeh.eu\/eo\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1354"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}